Hepimizin bildiği gibi, insan kaynaklı belirli soğutucu akışkanlar ve itici gazların (örneğin CFC) emisyonları, 2000 yılında stratosferdeki ozon tabakasının en şiddetli azalmasına yol açmıştır. Bir süreli toparlanmanın ardından, araştırma ekipleri 2018 yılında orta enlemlerdeki (Almanya dahil) stratosferin daha alt katmanlarında ozon tabakasının yeniden inceldiğini tespit etti. Olası nedenler olarak artık küresel ısınma ve kısa ömürlü klor ve brom içeren kimyasallar gösterilmektedir. 

Federal Radyasyondan Korunma Dairesi’ne göre bu durum, kış ve ilkbaharda UV ışınım şiddetinde yaklaşık yüzde 7, yaz ve sonbaharda ise yaklaşık yüzde 4’lük bir artışa yol açmaktadır. Burada kastedilen, güneş yanığı riskini artıran güneş ışınımının artan yoğunluğudur (watt/metrekare cinsinden). Son on yıllarda Almanya’da bulutlulukta bir azalma ve yeryüzünde yıllık güneşli saatlerde bir artış gözlemliyoruz. Buna ek olarak, ozon seviyesi düşük hava kütlelerinin geçişi, yani “düşük ozon olayları”, ani ve beklenmedik şekilde yüksek UV ışınlama yoğunluklarına neden olmaktadır.

Mart sonu / Nisan başında görülen düşük ozon olayları sağlık açısından önemlidir; çünkü bu mevsimde, ilk yaz aylarında normal olan yüksek UV ışınım yoğunlukları beklenmez ve bu nedenle gerekli güneş koruma önlemleri göz ardı edilir. UV ışınları insan tarafından algılanamadığı için, cilt ve gözlerde fark edilmeden bir UV aşırı yükü tehdidi ortaya çıkar. Bu nedenle, erken ilkbaharda bile güneş yanığına neden olan UV ışınımını ölçen uluslararası standart bir gösterge olan UV İndeksi’ni (UVI) bölgeye ve günün saatine göre kontrol etmek önemlidir; aşağıdaki bağlantı listesine bakınız. UVI, 1 (düşük) ile 11 (aşırı) arasında değişir.

UV ışınları, açık tenli kişilerde dünya çapında en sık görülen kanser türü olan cilt kanserinin yanı sıra, göz kanserleri ve UV kaynaklı göz merceği bulanıklığı (katarakt) için de başlıca nedendir. Çocukluk döneminde ne kadar çok güneş yanığı yaşanırsa, yetişkinlikte cilt kanserine yakalanma olasılığı o kadar artar. Çocukların cildi, yetişkinlere göre çok daha incedir ve UV ışınlarına karşı vücudun kendi koruması olarak işlev gören pigmentleri henüz yeterince üretemez.

Bilimsel bulgulara göre, ışığa bağlı cilt hasarlarından hem güneş yanığına neden olan UV-B ışınları hem de UV-A ışınları sorumludur. UV-A ışınlarının zararlı etkisi hemen fark edilmez, ancak uzun vadeli hasarlar şeklinde kendini gösterir: Cilt daha hızlı yaşlanır, pigment lekeleri oluşur ve en kötü durumda cilt kanseri bile ortaya çıkabilir. 

Unutulmaması gereken önemli bir nokta, güneşte kalma süresinin kişinin cilt tipine bağlı olduğudur. Cilt tipine göre doğal koruma süresi sadece 5 ila en fazla 30 dakika arasındadır. Cildinizin bronzlaşması, doğal bir koruma mekanizmasıdır. Güneşin UV ışınları cilde nüfuz eder ve buradaki hücrelere zarar verir. Daha fazla hasardan korunmak için vücut, UV ışınlarını emip uzaklaştıran koyu renkli melanin pigmentini daha fazla üretir; ancak bu, güneş yanığından koruma sağlamaz. UV ışınlarına karşı duyarlılığa göre toplamda altı cilt tipi ayırt edilir. Cilt tipini bilenler, güneş korumasını cildinin ihtiyaçlarına tam olarak uyarlayabilir. Cilt tipi testi için aşağıdaki bağlantı listesine bakınız.

Federal Radyasyondan Korunma Dairesi’ne göre, güneş ışınımı açısından 11:00 ile 15:00 arası kritik bir zamandır. Bu saatlerde güneşten uzak durulmasını tavsiye etmektedir. 

En iyi ve en basit koruma, giysiler ve başlık giyilerek sağlanabilir. Başlık, kulakları ve ensenizi de korumalı ve gözlerinizi gölgelemelidir. Ayakkabı seçerken ayak sırtınızın da korunmasını sağlayın. Yüzme sırasında UV ışınları su tarafından yansıtılır ve bu da ışınların etkisini artırır. Bu durumda örneğin bir tişört veya özel UV koruyucu mayo etkili bir koruma sağlar. Göz hasarını önlemek için güneş gözlüğü takın. Filtre etkisi konusunda, üreticinin mutlak UV koruması (UV 400) ve yeterli yan koruma ile ilgili uyarılarına dikkat edin. İlaç kullanıyorsanız, güneş ışığıyla ilişkili olası yan etkilere (fototoksik reaksiyonlar) dikkat etmelisiniz.

Güneşte kalırken, sadece açıkta kalan cilt, güneş yanığının ortaya çıkmasını geciktiren güneş koruyucu ile korunur. Güneş koruma faktörü (SPF), UV-B ışınlarına karşı sağlanan korumayı ifade eder. Bu faktör, güneş kremi kullanıldığında, güneş kremi kullanılmadığında mümkün olandan teorik olarak ne kadar daha uzun süre güneşte kalınabileceğini gösterir. Basit bir formül (güneş koruma faktörü x cilt tipi = maksimum kalma süresi) kullanılarak, her bir cilt tipine özgü doğal koruma süresi de dikkate alınarak, güneşte kalınabilecek yaklaşık maksimum süre hesaplanabilir.

Biliyor muydunuz? Bu kadar güneş kremi gerekir: Güneş koruyucunun üzerinde belirtilen güneş koruma faktörüne ulaşmak için, ciltte her santimetre kareye 2 miligram (mg) güneş koruyucu sürülmesi gerekir. Bu, bir yetişkin için tüm vücuda dört dolu yemek kaşığı demektir. Yani 200 mililitrelik bir şişe, beş kez sürüldükten sonra biter; günde iki ila üç kez yenilenirse güneş kremi iki gün yeter. 

Çok az sürülürse veya güneş kremi yıkanarak ya da sürtünmeyle azalırsa, güneş koruma faktörü düşer. Güneş kreminin etkinliğini korumak için tekrar tekrar sürmek önemlidir. Ancak bu şekilde sadece etkinlik korunur; etkinin süresi uzamaz. Ayrıca güneşe çıkmadan 20-30 dakika önce sürülmelidir. Ancak o zaman korumanın tam olarak sağlandığından emin olabilirsiniz.

Güneş koruyucu satın alırken aşağıdaki noktalara dikkat edin:

• Ürün, önerilen en düşük SPF 30 (yüksek koruma) değerine sahip olmalıdır. Yüksek rakımlarda, karda, su kenarında ve suda bulunmak ile güneşli bölgelerde bulunmak, çok yüksek SPF (50+, çok yüksek koruma) değerine sahip bir güneş koruyucu gerektirir. Çocuklar, UV ışınlarına duyarlı kişiler ve I ve II tip cilt sahipleri için de çok yüksek koruma tavsiye edilir.
• Ürün üzerinde UV-A ışınlarına karşı koruma açıkça belirtilmiş olmalıdır.
• Olası aşırı duyarlılıklar nedeniyle içerik maddeleri listelenmiştir.
• Genellikle, serin ve karanlık bir yerde saklandığında açıldıktan sonra on iki ay boyunca kullanılabilir. Ancak genel olarak, geçen yıldan kalma açılmış şişeleri artık kullanmamalısınız.

Bu arada güneş kremi, güneş losyonu (güneş sütü olarak da bilinir) ve güneş jeli aynı derecede etkilidir. Aralarındaki farklar, bileşimlerinde ya da farklı bileşenlerin çözündürülme şekillerinde yatmaktadır. Eskiden kullanılan “güneş engelleyici” ürün adı artık kullanılmamaktadır; çünkü tüketiciler yanlış bir şekilde tam koruma sağlandığını düşünebilirler.