„Ateny Nadrenii” lub „pępek świata arystokratycznego” – to tylko dwa przykładowe określenia, które wyraźnie oddają ogromne znaczenie polityczne i kulturowe elektoratu Moguncji pod koniec XVIII wieku. W swojej funkcji elektorskiej rezydencji i stolicy, siedziby arcybiskupa, miasta uniwersyteckiego i twierdzy w Świętym Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego, Moguncja odgrywała wiodącą rolę. Z około 25 000–30 000 mieszkańców na przededniu rewolucji francuskiej Moguncja należała do większych i zamożniejszych miast imperium, ale pod względem gospodarczym zawsze pozostawała w cieniu Frankfurtu, miasta targowego. Arcybiskup Moguncji był jednak jedną z najważniejszych osób w imperium, ponieważ pełnił jednocześnie funkcję pierwszego księcia elektora i arcykanclerza imperium.

Książę elektor Friedrich Karl Joseph von Erthal (1719-1802, książę elektor od 1774 r.), „błyskotliwa, wykształcona i wrażliwa na sztukę”, ale równie próżna i uparta osobowość, wydawał ogromne sumy na luksusowe przepychy i barokowe pokazy dworskie, ale jednocześnie wspierał sztukę i naukę, handel, rzemiosło i przemysł. Z jego polityki tolerancji wobec protestantów i Żydów skorzystał np. Georg Forster, późniejszy wiceprzewodniczący Klubu Jakobinów i wiceprzewodniczący Renano-Niemieckiego Konwentu Narodowego.

Uczeni z miasta Moguncji, szlachta i duchowieństwo z uwagą i otwartością śledzili burzliwe wydarzenia w rewolucyjnym Paryżu. Były one często przedmiotem dyskusji w małych gronach, a nawet krążyły pisma i ulotki o tytułach takich jak „Droits de l´homme et du citoyen”.

Najpóźniej w latach 1790/91 rewolucyjne wydarzenia we Francji zaczęły ostatecznie rzucać cień na pobliskie księstwo kurfyrstowskie w Moguncji. W ściśle powiązanym niemiecko-francuskim obszarze przygranicznym idee i ideały rewolucji – Liberté, Egalité, Fraternité – rozprzestrzeniały się jak pożar: rolnicy odmawiali płacenia podatków, rzemieślnicy wychodzili na ulice w proteście, często z kolorami i hasłami rewolucji. Po wypowiedzeniu wojny niemieckiemu cesarzowi przez Francję 20 kwietnia 1792 r. i pierwszych natarciach armii rewolucyjnej na Belgię sytuacja nadal się zaostrzała; europejscy książęta postanowili podjąć wspólne działania...

10 sierpnia 1792 r. obalono króla Francji Ludwika XVI, a nieco później, 21 września, proklamowano Republikę Francuską. Podczas gdy Niemcy musieli w pośpiechu wycofać się z Szampanii, francuskie wojska rewolucyjne pod dowództwem generała Custine'a bez przeszkód posuwały się na północ w ramach tzw. „krucjaty na rzecz wolności Europy”. W połowie października stanęli przed Moguncją, jedną z najsilniejszych fortec Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. Książę elektor F. K. J. von Erthal już dawno uciekł, a forteca była całkowicie niedoborowa.

Na rycinie miedziorytowej widać przekazanie miasta generałowi Custine'owi 22 października 1792 r. na wzgórzu przed Weisenau. Bez większego wysiłku Custine zdołał zatem 21 października 1792 r. zdobyć pozbawione przywództwa miasto. Chociaż Francuzi wkroczyli stąd również na terytorium po prawej stronie Renu, to jednak Moguncja pozostała centrum ich działań politycznych i wojskowych. Francuzi przywiązywali dużą wagę do tego, aby nie występować jako zdobywcy lub ciemiężcy, ale jako wyzwoliciele pozbawionej praw politycznych ludności. Tak więc Custine oświadczył 23 października 1792 r., że „Wasza własna, swobodna wola...decyduje o waszym losie” (Dumont). Ze względu na niepewną sytuację militarną większość mieszkańców miasta początkowo unikała publicznego zajmowania stanowiska. Jednak ankieta przeprowadzona w 40 miejscowościach w okolicach Moguncji wykazała – przynajmniej po intensywnej propagandzie – przeważającą aprobatę ludności wiejskiej dla zmian w duchu rewolucji.

„Termin „Republika Moguncka”, ukuty już przez współczesnych i powszechnie stosowany obecnie, nie odnosi się [tylko] krótkotrwałego „Rheinisch-Deutscher Freistaat” z marca 1793 r., ale łącznie dziewięć miesięcy okupacji francuskiej, podczas których siły okupacyjne wraz ze swoimi niemieckimi zwolennikami starały się przekształcić Moguncję i jej lewobrzeżne tereny w republikę i zjednoczyć ją z Francją”.(F. Dumont) Pomimo stosunkowo krótkiego okresu, w ciągu tych dziewięciu miesięcy miasto Moguncja doświadczyło głębszych zmian politycznych niż w całym poprzednim stuleciu.

Już dwa dni po kapitulacji miasta w Moguncji powstał wzorowany na francuskim klub jakobinów, składający się początkowo z 20 studentów, profesorów, urzędników i kupców, pod nazwą „Towarzystwo Przyjaciół Wolności i Równości”, które wkrótce potem utworzyło filie w Wormacji i Spire. Chociaż Custine nie chciał zmieniać porządku politycznego kurstatu, dopóki miejscowa ludność nie opowiedziała się dobrowolnie za przyjęciem „konstytucji frankońskiej”, w dniach 18 i 19 listopada zastąpił starą administrację urzędniczą tzw. „administracją ogólną”. Przewodnictwo objęli Anton Joseph Dorsch i Georg Forster. Miasta Moguncja, Wormacja i Spira (a później także Bingen) wkrótce potem otrzymały dodatkowo własną administrację.

Przy wsparciu nowo utworzonej administracji i szybko rozwijających się klubów jakobinów Francuzi prowadzili od tej pory intensywną propagandę na obszarze lewobrzeżnej Renu między Landau a Bingen. O wiele lepszym sposobem propagowania idei rewolucji niż plakaty czy ulotki było wznoszenie tzw. drzew wolności. Nawiązując do wielowiekowej tradycji dożynkowych uroczystości, drzewa te wkrótce pojawiły się w niemal każdej miejscowości, co jednocześnie przyczyniło się do wzrostu popularności Francuzów.

Rozczarowany utrzymującą się biernością ludności na „wyzwolonych” terenach, Konwent Narodowy w Paryżu 15 grudnia 1792 r. zarządził przymusowe wprowadzenie francuskiej demokracji na całym obszarze okupowanym przez armię rewolucyjną. Ponadto Francuzi znaleźli się w coraz trudniejszej sytuacji militarnej: 2 grudnia sprzymierzone wojska niemieckie odzyskały miasto Frankfurt nad Menem; mit o niepokonanej armii Custine'a został obalony, a armia francuska musiała wycofać się aż do ujścia Menu.

Mimo to 24 lutego 1793 r. odbyły się wybory do tzw. „Reinisch-Deutscher Nationalkonvent” (Reinisch-Niemieckiego Konwentu Narodowego), które jednak wiązały się ze znacznymi trudnościami: Przed wyborami wyborcy musieli złożyć przysięgę na suwerenność ludu, wolność i równość, co w wielu miejscach, w obliczu zbliżającej się armii pruskiej i heskiej, wywołało gorące dyskusje, a nawet odmowę udziału w wyborach z obawy przed represjami. Ponadto obszar przeznaczony do wyborów między Bingen a Landau nie został wystarczająco objęty administracją francuską. Tylko 130 swobodnie wybranych deputowanych zostało wysłanych do Renano-Niemieckiego Konwentu Narodowego, który w konsekwencji mógł podejmować decyzje tylko w imieniu tych miejscowości.

Po wspólnym uczestnictwie w uroczystej mszy świętej w kościele św. Piotra – mającej na celu przeciwdziałanie często wyrażanym zarzutom o wrogości rewolucji wobec wiary – 17 marca 1793 r. w sali rycerskiej Deutschhaus w Moguncji zebrał się Konwent Narodowy Niemiec Nadreńskich. Na przewodniczącego konwentu wybrano Antona Josepha Hofmanna, a na jego zastępcę Georga Forstera.

Już następnego dnia posłowie – w większości członkowie klubu jakobinów – wydali dekret, zgodnie z którym „cały obszar od Landau do Bingen, który wysyła deputowanych do tej konwencji, od tej pory stanowi wolne, niezależne i niepodzielne państwo podporządkowane wspólnym prawom opartym na wolności i równości”, tzw. „Rheinisch-Deutscher Freistaat” (H. Scheel). W tym samym zamachu stanu „zniesiono wszystkie dotychczasowe arbitralne uprawnienia”.

Dekret ten stanowił prawdziwie rewolucyjny akt. Heinrich Scheel nazywa go „aktem narodzin demokracji obywatelskiej w Niemczech”, ponieważ jest to pierwszy niemiecki dokument, który wyznaje suwerenność ludu, równość praw i wolność polityczną.

21 marca 1793 r. deputowani jednogłośnie postanowili zwrócić się do Konwentu Narodowego w Paryżu z prośbą o połączenie niezdolnego do samodzielnego funkcjonowania Wolnego Państwa Reńskiego z „ojczyzną” francuską. W rzeczywistości 25 marca do Paryża wyruszyła delegacja składająca się z Georga Forstera, kupca Georga Patockiego i 27-letniego doktora filozofii z Moguncji, Adama Luxa.

Wniosek o zjednoczenie, tzw. „Reunionsadresse”, został entuzjastycznie przyjęty przez deputowanych paryskiego Konwentu Narodowego 30 marca, jednak zjednoczenie miało miejsce praktycznie tylko na papierze, ponieważ sprzymierzone armie niemieckie odzyskały już całe okolice Moguncji, a pierścień oblężniczy wokół miasta zaczął się stopniowo zamykać.

W międzyczasie Konwent Narodowy Niemiec Reńskich coraz bardziej się rozpadał; wielu posłów uciekło z miasta z powodu zaostrzającej się sytuacji militarnej. W dniach 27 i 28 marca Konwent wprowadził jeszcze kilka środków bezpieczeństwa wobec emigrantów i osób odmawiających złożenia przysięgi, a 31 marca wybrał nową administrację ogólną. Jednak 29 marca rozpoczęto ostatecznie przygotowania do obrony miasta przed armią niemieckich książąt.

Jako siedziba arcykanclerza Rzeszy, Moguncja była jedną z najsilniejszych fortec obszaru niemieckojęzycznego i uważana była za praktycznie nie do zdobycia. Po raczej żenującej kampanii, którą Prusy przeprowadziły bezskutecznie w imieniu Rzeszy przeciwko Custine'owi i jego armii w 1792 roku, pruskie dowództwo armii uznało odzyskanie Moguncji za doskonałą okazję do przywrócenia swojej reputacji. Ponadto zdobycie miasta było ważnym warunkiem wstępnym do wyparcia armii rewolucyjnej z powrotem do Francji.

Już po zdobyciu Frankfurtu przez wojska niemieckie 2 grudnia 1792 r. i związanym z tym niepowstrzymanym marszem armii niemieckiej na Moguncję Custine kazał rozbudować Kastel na prawym brzegu Renu do rangi samodzielnej fortecy. Mimo to 13 grudnia 1792 r. miasto Moguncja zostało objęte stanem obrony (état de défense), a 26 stycznia 1793 r. stanem oblężenia (état de siège). Na początku maja pierścień oblężniczy, składający się z 44 000 żołnierzy i 323 dział, został ostatecznie zamknięty.

Moguncja była wystarczająco przygotowana do obrony, dysponując 33 000 żołnierzy i 270 działami. W nocy z 16 na 17 czerwca oblegający rozpoczęli ostrzał miasta ze wzgórza przed Weisenau i w ciągu kilku dni zbliżyli się coraz bardziej do murów twierdzy. W końcu 27 czerwca po raz pierwszy użyli ciężkiej artylerii, co w nocy z 28 na 29 czerwca doprowadziło do katastrofalnych pożarów i zniszczeń w mieście.

Chociaż kapitulacja nie była konieczna z powodów militarnych, Francuzi przekazali miasto oblegającym 22/23 lipca 1793 r., aby uniknąć niepotrzebnych strat i uzyskać swobodę wycofania się – zwłaszcza że francuscy żołnierze nie byli skłonni bronić obcego miasta, mimo formalnego przyłączenia do Francji, za obcą. W dniach 24 i 25 lipca Francuzi opuścili miasto Moguncja; po zaledwie dziewięciu miesiącach krótka epoka Republiki Mogunckiej zakończyła się tak samo nagle, jak się rozpoczęła – poprzez militarne zdobycie miasta.

Archiwum Federalne i miasto Moguncja (wyd.), Deutsche Jakobiner. Mainzer Republik und Cisrhenanen 1792-1798, tom 1-3, Moguncja, 1981.

Landtag Rheinland-Pfalz (wyd.), Die Mainzer Republik. Der Rheinisch-Deutsche Nationalkonvent, Moguncja, 1993.
Dumont, Franz, Die Mainzer Republik von 1792/93. Studien zur Revolutionierung in Rheinhessen und der Pfalz, Alzey, 1982.

Scheel, Heinrich, Die Mainzer Republik, tom 1-3, Berlin, 1981-1989.

Źródło: Tekst ten został napisany przez Jörga Hartmanna w ramach pracy semestralnej z historii w kwietniu 1997 r. w Bischöfliches Willigis-Gymnasium. Tutaj zamieszczono jedynie jego fragmenty.